Geçtiğimiz yüzyıla göre daha uzun yaşıyoruz ama bunun beraberinde birçok yeni hastalık da hayatımıza girdi. Kişilerin vücut kitle indeksleri arttı, nörodejeneratif hastalıklar, bilişsel fonksiyonlarda bozulma, kanser görülme oranları yükseldi. Hem artmış hastalık oranları ve buna ek daha doyumsuz, daha mutsuz bir insan profili ortaya çıkmadı mı sizce de? Acaba beyin fonksiyonlarımızda görülen artmış bozulmaların ortak bir noktası var mı yoksa rastgele mi birilerinde ortaya çıkıyor? diye merak ettim ve fark ettim ki bu soruyu soran bir ben değilmişim 🙂 Son yıllarda yapılan araştırmalarla insülin direnci, obezite, dopamin ve hipokampüs arasındaki ilişki daha iyi anlaşılmaya başlandık. Bu dört faktör birbirleriyle yakından ilişkilidir ve bir dizi nörolojik ve metabolik bozukluğa yol açabilir. İnsülin Direnci ve Obezite ilişkisinden başlayalım. İnsülin direnci, vücut hücrelerinin insüline yanıt verme kapasitesinin azalması yani bir nevi duyarsızlaşmasıdır. Bu durum, pankreasın daha fazla insülin üretmesine neden olur, ancak zamanla bu fazlalık etkisiz hale gelir ve kan şekeri seviyeleri yükselir. Yükselen bu şeker seviyeleri vücudun bu enerjiyi ilkel bir bilinçle yağ olarak depolama ve kilo artışı olarak sonuçlanır. Yani insülin direnci genellikle obezite ile yakından ilişkilidir. Obezite, özellikle karın bölgesinde yağ birikimi ile karakterizedir ve bu yağ dokusu, insülin direncinin gelişmesine katkıda bulunan bir dizi biyokimyasal süreçleri tetikler. Kısır bir döngü oluşur. Gelelim hipokampusa; hipokampus, beyinde hafıza ve öğrenme gibi işlevlerden sorumlu bir bölgedir. Son yıllarda yapılan araştırmalar gösterdi ki, insülin direncinin ve obezitenin hipokampus üzerinde etkilerini var. Bu çalışmalara göre insülin direncinin, hipokampusta sinyal iletiminin bozulmasına neden olabilir. Bu durum, nörotransmiterlerin (özellikle glutamat ve GABA) dengesini etkileyebilir ve hipokampusun nöro plastisitesini, yani yeni sinaptik bağlantılar oluşturma yeteneğini azaltır. Sonuç olarak, hafıza ve öğrenme kapasitesi olumsuz etkilenir ve bu durumun kognitif bozulmaya yol açabileceği gösterilmiştir. Obeziteye bağlı inflamasyon, beyinde sitokinlerin (iltihaplanmaya neden olan moleküller) artmasına yol açar ve bu da sinir hücrelerine zarar verebilir. Ayrıca, obezitenin hipokampusta amiloid-beta birikimini( bir tür deforme olmuş protein) artırdığı ve bu durumun Alzheimer hastalığı riskini yükselttiği gösterilmiştir. Bu nedenle, insülin direncinin ve obezitenin yönetimi, yalnızca metabolik sağlık için değil, aynı zamanda beyin sağlığı için de kritik öneme sahiptir. İnsülin ve dopamin arasındaki ilişki de son yıllarda yapılan araştırmalarla daha iyi anlaşılmaya başlanan karmaşık bir etkileşimdir. İnsülin, yalnızca glikoz metabolizmasında değil, aynı zamanda beyin işlevlerinde de önemli bir rol oynar ve dopamin sistemiyle çeşitli yollarla etkileşime girer. Beyinde, özellikle dopamin açısından zengin bölgelerde insülin reseptörleri bulunur. İnsülin, bu reseptörler aracılığıyla beyin hücrelerinde sinyal iletimi ve enerji metabolizmasını düzenler. Beyinde insülinin varlığı, sinir hücrelerinin birbirleriyle olan iletişimini ve genel beyin işlevlerini destekler. Dopamin, beyinde ödül sistemi, motivasyon, ruh hali ve motor kontrol gibi süreçlerde rol oynayan önemli bir nörotransmiterdir. İnsülin ve dopamin arasındaki ilişki, birkaç ana yolla gerçekleşir: İnsülin, yemek yeme davranışını düzenleyen dopaminerjik yolları etkiler. Özellikle yüksek şekerli gıdalar tüketildiğinde, insülin seviyeleri yükselir ve bu durum, dopamin salınımını artırarak ödül hissi yaratır. Ancak sürekli yüksek insülin ve yüksek şeker alımı, dopamin sisteminin adaptasyonuna ve zamanla dopamin salınımının azalmasına yol açabilir, bu da “ödül” hissinin azalmasına ve yeme bağımlılığı gibi davranışlara neden olabilir. Yani İnsülin direnci, sıklıkla obezite ile ilişkilidir ve obez bireylerde insülin direnci sebebiyle dopamin sisteminin işleyişinde bozulmalar gözlenir. İnsülin direnci durumunda, dopamin reseptörlerinin de uyarlılığı azalır ve bu da ödül sisteminin işleyişini olumsuz etkiler. Bu durum, bireyde ödül mekanizmasının bozulmasına, motivasyon kaybına ve potansiyel olarak depresyon benzeri semptomlara yol açabilir. Yani şeker hastalığının sebebi olarak düşündüğümüz insulin direnci aynı zamanda depresyonumuzun da kaynağı oluyor, ne ilginç değil mi? İnsülin direnci, dopamin sistemindeki bu bozulmalar nedeniyle, yalnızca yemek yeme davranışlarını değil, aynı zamanda kognitif işlevleri ve duygusal sağlığı da etkileyebilir. Örneğin, dopamin sistemindeki dengesizlikler, anhedoni (zevk alamama), depresyon, anksiyete gibi duygu durum bozukluklarına yol açabilir. Ayrıca, dopaminin öğrenme ve hafıza süreçlerinde de önemli bir rolü olduğundan, insülin direnci bu alanlarda da bozulmalara neden olur. Bu nedenle, insülin ve dopamin sistemlerinin sağlıklı bir şekilde çalışmasını desteklemek, hem fiziksel hem de zihinsel sağlık açısından önemlidir. Özetlersek, yediğimiz yiyeceklerdeki yüksek şeker biz de haz duygusunu uyandırıyor ve bu durum sürekli devam ettiğinde bir kısır döngü yaratıyor ve şeker düzeyimizi arttırıyor. Akabinde insülin seviyemizin artması ile devam eden süreç eğer durdurulmazsa insülin direnci – obezite – depresyon demans sıralamasıyla hayatımızı etkileyen hastalık süreçlerini tetikliyor. Yani siz, siz olun kan şekerinizin yüksek kalmasına izin vermeyin, hem sağlığınız hem keyfiniz bozulmasın…
